دکتر سارا احمدی
دکتر لیلا بهرامی
دکتر نگار آزموده
همین حالا مشاوره دامپزشکی آنلاین بگیرید
مشاهده مشاوران

سندرم ازدیاد حساسیت به کک (FAD) در سگ و گربه | پاتوفیزیولوژی، تشخیص و کنترل

خلاصه: درماتیت آلرژیک به کک (Flea Allergy Dermatitis - FAD) شایع ترین بیماری پوستی آلرژیک در سگ و گربه و یکی از مهم ترین علل خارش، ریزش مو و عفونت های ثانویه پوستی است که در اثر واکنش ازدیاد حساسیت تیپ I و IV به پروتئین های بزاق کک (عمدتا Ctenocephalides felis) ایجاد میشود. این بیماری در مناطق گرم و مرطوب (از جمله تمام نقاط ایران در بهار و تابستان) شیوع بسیار بالایی دارد. پاتوفیزیولوژی: پروتئین های بزاق کک (با وزن مولکولی ۱۴-۴۰ کیلودالتون) بعنوان آلرژن عمل کرده و باعث تولید IgE اختصاصی و حساس شدن ماست سل ها و بازوفیل ها میشوند. گزش مجدد کک باعث دگرانولاسیون ماست سل ها و آزادسازی هیستامین، لکوترین ها و سیتوکین ها شده و خارش شدید، قرمزی و التهاب ایجاد میکند. توزیع کلاسیک ضایعات: ناحیه پشت کمر (Dorsal Lumbosacral)، قاعده دم، پشت ران ها، شکم و کشاله ران. تشخیص بر اساس توزیع ضایعات، مشاهده کک یا مدفوع کک (Flea Dirt)، و پاسخ به درمان ضدکک است. سنگ بنای درمان: کنترل دقیق کک (حذف کامل کک از بدن حیوان و محیط زندگی) با استفاده از ترکیبات Adulticide (ایمیداکلوپراید، فیپرونیل، فلورالانر، اسپینوساد) و Insect Growth Regulators (لوفنورون، پیری پروکسی فن). در این مقاله از پت منتور، همه چیز را تخصصی بررسی میکنیم.

سگ ۳ ساله تون از نژاد لابرادور، هر بهار و تابستون دچار خارش شدید میشه. مدام پشت کمرش، قاعده دمش و پشت رون هاش رو میخارونه، میلیسه و گاز میگیره. موهای پشتش کم پشت و تکه تکه شده، پوستش قرمز و ملتهبه، و چند تا زخم دلمه بسته هم داره. عفونت های پوستی باکتریایی (پیودرما) مکرر داره که با آنتی بیوتیک خوب میشن ولی دوباره عود میکنن. میبرینش دامپزشکی، دامپزشک با شانه ضدکک (Flea Comb) پشتش رو شانه میکنه و چند تا دونه ریز سیاه (Flea Dirt) روی دستمال کاغذی سفید میریزه، یه قطره آب روش میزنه و دونه ها حل شده و قرمز-قهوه ای میشن (خون هضم شده). دامپزشک میگه: "Flea Dirt مثبته — درماتیت آلرژیک به کک (Flea Allergy Dermatitis - FAD) داره." درماتیت آلرژیک به کک (FAD) شایع ترین بیماری پوستی آلرژیک در سگ و گربه است. برخلاف تصور عموم، حتی یک گزش کک در هفته میتواند در حیوان آلرژیک، خارش طاقت فرسا و واکنش التهابی گسترده ایجاد کند. پروتئین های بزاق کک (Ctenocephalides felis شایع ترین گونه در ایران) بعنوان آلرژن های قوی عمل کرده و در حیوانات مستعد ژنتیکی، پاسخ ایمنی Th2 غالب با تولید IgE و آزادسازی هیستامین ایجاد میکنند. نکته بسیار مهم: در FAD، تعداد کک های موجود روی بدن حیوان ممکن است بسیار کم یا حتی صفر باشد! حیوان با خارش و لیسیدن خود، کک ها را از بدنش حذف میکند. ولی حتی یک گزش کافی است تا آبشار آلرژیک را فعال کند. FAD در مناطق گرم و مرطوب (تمام ایران در فصول بهار و تابستان) و در حیوانات با دسترسی به فضای باز شیوع بسیار بالایی دارد. توزیع کلاسیک ضایعات: پشت کمر (ناحیه لومبوساکرال)، قاعده دم، پشت ران ها، شکم و کشاله ران. بیاین این بیماری شایع را عمیق بررسی کنیم.

پاتوفیزیولوژی FAD

آلرژن های بزاق کک و پاسخ ایمنی

  • بزاق کک حاوی بیش از ۱۵ پروتئین با وزن مولکولی ۱۴-۴۰ کیلودالتون است که بعنوان آلرژن (Allergen) و هاپتن (Hapten) عمل میکنند. مهم ترین آلرژن ها: Cte f 1 (یک پروتئین ۱۸ کیلودالتونی)، Cte f 2، و Cte f 3. این پروتئین ها هنگام خونخواری کک، به درم (لایه عمقی پوست) تلقیح میشوند. در حیوانات مستعد ژنتیکی، سلول های Langerhans اپیدرم، این آلرژن ها را برداشت کرده و به لنفوسیت های T helper نوع ۲ (Th2) در غدد لنفاوی منطقه ای عرضه میکنند. لنفوسیت های Th2 فعال شده، سیتوکین های IL-4، IL-5 و IL-13 ترشح میکنند. IL-4 و IL-13 باعث تحریک لنفوسیت های B برای تولید IgE اختصاصی علیه آلرژن های کک میشوند. IgE ها به گیرنده های Fc epsilon RI روی سطح ماست سل های پوستی و بازوفیل های خون میچسبند. در گزش های بعدی کک، آلرژن های بزاق به این IgE های متصل به ماست سل برخورد کرده و باعث Cross-linking گیرنده ها و دگرانولاسیون ماست سل میشوند. هیستامین، لکوترین ها (LTC4، LTD4)، پروستاگلاندین ها، کیماز، تریپتاز و سیتوکین ها (TNF-alpha، IL-31) آزاد میشوند. نتیجه: خارش شدید (Pruritus)، وازودیلاتاسیون (قرمزی/ Erythema)، ادم (تورم)، و جذب سلول های التهابی (ائوزینوفیل ها، نوتروفیل ها) به محل گزش. همچنین، واکنش ازدیاد حساسیت تاخیری (Type IV) با واسطه لنفوسیت های Th1 نیز در FAD نقش دارد که باعث التهاب مزمن و ضخیم شدن پوست (Lichenification) میشود.

چرا در FAD، کک روی بدن حیوان دیده نمیشود؟

  • این یکی از بزرگترین اشتباهات تشخیصی است. بسیاری از صاحبان (و حتی برخی دامپزشکان) فکر میکنند اگر کک روی بدن حیوان دیده نشود، FAD مطرح نیست. ولی واقعیت این است که: ۱) حیوانات مبتلا به FAD، با خارش و لیسیدن وسواسی خود، کک ها را از بدنشان حذف میکنند (Grooming). ۲) فقط ۵-۱۰ درصد کک های بالغ روی بدن میزبان زندگی میکنند. ۹۰-۹۵ درصد جمعیت کک (تخم، لارو، شفیره) در محیط زندگی (فرش، مبل، شکاف کف، بستر حیوان) قرار دارند. ۳) برای ایجاد FAD، حتی یک گزش کک در هفته کافی است. بنابراین در FAD، "ندیدن کک" هرگز رد کننده تشخیص نیست. دیدن Flea Dirt (مدفوع کک = خون هضم شده) در شانه ضدکک، معیار تشخیصی مطمئن تری است.

علائم بالینی

توزیع کلاسیک ضایعات

  • پشت کمر (Dorsal Lumbosacral): شایع ترین ناحیه.
  • قاعده دم (Tail Base).
  • پشت ران ها (Caudal Thighs).
  • شکم و کشاله ران (Ventral Abdomen).
  • در گربه ها: درماتیت میلیاری (Miliary Dermatitis): پاپول های ریز و دلمه های متعدد روی پشت و گردن (شبیه دانه های ارزن).
  • خارش شدید، قرمزی، ریزش مو (Alopecia)، زخم و دلمه (Excoriation).
  • عفونت های ثانویه باکتریایی (پیودرما) و قارچی (مالاسزیا).

تشخیص و درمان

تشخیص

  • توزیع ضایعات (پشت کمر، قاعده دم) + مشاهده Flea Dirt + پاسخ به درمان ضدکک (Elimination Trial).

درمان (کنترل کک + کنترل التهاب)

  • کنترل کک: Adulticideهای سریع الاثر (فلورالانر/Bravecto، اسپینوساد/Comfortis، آفوکسولانر/NexGard) + IGRها (لوفنورون، پیری پروکسی فن). درمان باید برای تمام حیوانات خونه (سگ و گربه) انجام شود.
  • کنترل التهاب: کورتیکواستروئیدها (پردنیزولون)، Cytopoint (Lokivetmab)، Apoquel (Oclacitinib).

چه زمانی فوراً به دامپزشک مراجعه کنیم؟

  • خارش شدید که منجر به زخم و خونریزی شده.
  • عفونت چرکی پوست (پوسچول، دلمه های زرد).
  • بی حالی و تب (عفونت سیستمیک).

مطالب مرتبط

سوالات متداول

❓ درماتیت آلرژیک به کک (FAD) چیه و چرا حتی با نبود کک هم خارش داره؟

درماتیت آلرژیک به کک (Flea Allergy Dermatitis) شایع ترین بیماری پوستی آلرژیک در سگ و گربه است. این بیماری در اثر واکنش آلرژیک (ازدیاد حساسیت تیپ I) به پروتئین های بزاق کک ایجاد میشود. نکته بسیار مهم: حیوانات مبتلا به FAD با خارش و لیسیدن خود، کک ها را از بدنشان حذف میکنند. بنابراین ممکن است شما هیچ ککی روی بدن حیوان نبینید! ولی حتی یک گزش کک در هفته میتواند واکنش آلرژیک شدید و خارش طاقت فرسا ایجاد کند. همچنین ۹۰-۹۵ درصد جمعیت کک (تخم، لارو، شفیره) در محیط زندگی (فرش، مبل، بستر) هستند، نه روی بدن حیوان. تشخیص: مشاهده Flea Dirt (مدفوع کک) با شانه ضدکک + پاسخ به درمان ضدکک.

❓ Flea Dirt چیه و چطور تستش کنم؟

Flea Dirt مدفوع کک است که از خون هضم شده میزبان تشکیل شده. ظاهر: دانه های ریز سیاه یا قهوه ای تیره شبیه فلفل سیاه روی پوست (مخصوصا پشت کمر و قاعده دم). تست ساده در خانه: ۱) یه شانه ضدکک (Flea Comb) روی پوست سگ بکشید. ۲) دانه های سیاه جمع شده را روی یه دستمال کاغذی سفید بریزید. ۳) یه قطره آب روی دانه ها بچکانید. ۴) اگر دانه ها حل شده و رنگ قرمز-قهوه ای (خون) ایجاد کردند، Flea Dirt مثبت است. اگر فقط خاک سیاه بود که حل نشد، خاک معمولی است. این تست تایید کننده وجود کک است، حتی اگر خود کک دیده نشود.

❓ درمان FAD چیه و چطور خارش رو کنترل کنم؟

درمان FAD دو بخش دارد: ۱) کنترل کک (مهم ترین بخش): استفاده از Adulticide های سریع الاثر و قوی (قرص های خوراکی مثل Bravecto، NexGard، Comfortis یا اسپری و قطره های موضعی مثل فیپرونیل). درمان باید منظم (طبق دستور) و برای تمام حیوانات خونه (سگ و گربه) انجام شود. ۲) کنترل التهاب و خارش: برای قطع سریع خارش، دامپزشک ممکن است کورتون (پردنیزولون)، Cytopoint (تزریق آنتی بادی ضد IL-31)، یا Apoquel (قرص مهارکننده JAK) تجویز کند. ۳) درمان عفونت های ثانویه (پیودرما با آنتی بیوتیک). ۴) کنترل محیط: جاروبرقی منظم، شستشوی ملحفه ها با آب داغ، و در صورت نیاز مه پاشی محیط با IGR.

❓ توزیع ضایعات در FAD کجاست و با آلرژی غذایی چه فرقی داره؟

توزیع کلاسیک FAD: پشت کمر (ناحیه لومبوساکرال)، قاعده دم، پشت ران ها، شکم و کشاله ران. در گربه ها: درماتیت میلیاری (دونه های ریز و دلمه های متعدد روی پشت و گردن). افتراق از <a href='/disease/food-allergy-dog-cat/'>آلرژی غذایی</a>: آلرژی غذایی معمولا تمام سال (Non-seasonal) است و خارش پنجه ها، گوش ها (اوتیت) و ناحیه پری آنال را درگیر میکند. FAD معمولا فصلی (بهار و تابستان) است و پشت کمر و قاعده دم را بیشتر درگیر میکند. البته هر دو میتوانند همزمان وجود داشته باشند. بهترین راه افتراق: تست Flea Dirt + درمان ضدکک (در FAD، خارش ظرف ۲-۴ هفته از کنترل کک بهبود میابد).

❓ آیا FAD در گربه هم شایعه؟

بله. FAD شایع ترین علت خارش و بیماری های پوستی در گربه ها نیز هست. تظاهرات بالینی در گربه ها با سگ ها تفاوت دارد: ۱) درماتیت میلیاری (Miliary Dermatitis): پاپول های ریز و دلمه های متعدد روی پشت، گردن و صورت (شبیه دانه های ارزن). این علامت کلاسیک FAD در گربه است. ۲) <a href='/disease/eosinophilic-granuloma-complex-cats/'>کمپلکس گرانولومای ائوزینوفیلیک (EGC)</a>: زخم بی حال لب، پلاک ائوزینوفیلیک. ۳) آلوپسی متقارن (ریزش موی قرینه) ناشی از لیسیدن وسواسی. درمان مشابه سگ: کنترل کک + کنترل التهاب. نکته: در گربه ها، از پرمترین (که در بسیاری از محصولات ضدکک سگ وجود دارد) هرگز استفاده نکنید (برای گربه بشدت سمی است).

🐾 نیاز به مشاوره دامپزشکی داری؟

همین حالا مشاوره بگیر