بیماری‌های منتقله از کنه در سگ | ارلیشیوز، بابزیوز و آناپلاسموز
کنه‌ها فقط مزاحم‌های کوچیک و خون‌آشامی نیستن که از پوست سگ آویزون میشن و چند روز بعد می‌افتن. اونها ناقلین بالفعل مرگبارترین پاتوژن‌های عفونی هستن: باکتری‌ها، ویروس‌ها و تک‌یاخته‌هایی که از طریق بزاق کنه آلوده، در حین خون‌خواری (که میتونه ۳-۱۰ روز طول بکشه) به جریان خون سگ تزریق میشن. در ایران، سه بیماری عمده منتقله از کنه (Tick-Borne Diseases - TBDs) شیوع بالایی دارن: ارلیشیوز (Ehrlichiosis)، بابزیوز (Babesiosis) و آناپلاسموز (Anaplasmosis). این بیماری‌ها می‌تونن بصورت حاد، تحت‌بالینی (خفیه) یا مزمن تظاهر کنن و علائمشون از یه تب و بی‌حالی ساده تا کم‌خونی شدید، خونریزی منتشر، نارسایی مغز استخوان و مرگ متغیره. نکته مهم: خیلی از این بیماری‌ها می‌تونن همزمان در یه سگ دیده بشن (Co-infection)، چون یه کنه میتونه چندین پاتوژن رو همزمان حمل کنه. بیاین این دشمنان پنهان رو بشناسیم.
ارلیشیوز (Ehrlichiosis)؛ قاتل پلاکت‌ها
ارلیشیوز توسط باکتری گرم منفی داخل‌سلولی Ehrlichia canis ایجاد میشه که توسط کنه قهوه‌ای سگ (Rhipicephalus sanguineus) منتقل میشه. این کنه شایع‌ترین کنه ایران و مناطق گرمسیر و نیمه‌گرمسیره. باکتری بعد از ورود به خون، مونوسیت‌ها و ماکروفاژها رو آلوده میکنه و داخلشون تکثیر میشه (مورولا تشکیل میده). ارلیشیوز سه فاز بالینی داره:
فاز حاد (۱-۳ هفته بعد از گزش)
- تب: ۴۰-۴۱ درجه. تب ناگهانی و مقاوم.
- بی‌حالی و بی‌اشتهایی.
- لنفادنوپاتی (تورم غدد لنفاوی).
- کاهش وزن.
- پتشی و اکیموز (خونریزی‌های نقطه‌ای زیر پوست و لثه): ناشی از ترومبوسیتوپنی (کاهش پلاکت). پلاکت‌ها در طحال تخریب میشن یا توسط سیستم ایمنی از بین می‌رن.
- ترشحات چشمی و بینی.
- آزمایش خون: کم‌خونی خفیف تا متوسط (نورموسیتیک نورموکرومیک)، ترومبوسیتوپنی (کاهش پلاکت — یافته کلیدی)، لکوپنی (کاهش گلبول سفید).
خیلی از سگ‌ها فاز حاد رو پشت سر می‌ذارن و وارد فاز تحت‌بالینی میشن.
فاز تحت‌بالینی (ماه‌ها تا سال‌ها)
سگ ظاهراً سالمن، ولی باکتری در طحال و مغز استخوان مخفی می‌مونه. تنها یافته: ترومبوسیتوپنی خفیف و هایپرگلوبولینمی (پروتئین توتال بالا در آزمایش خون). این سگ‌ها مخزن بیماری هستن و کنه با گزش اونها، باکتری رو به سگ‌های دیگه منتقل میکنه.
فاز مزمن (ماه‌ها تا سال‌ها بعد از عفونت اولیه)
این فاز کشنده‌ست. مشخصه اصلی: پان‌سایتوپنی (کاهش هر سه رده سلولی خون: گلبول قرمز، گلبول سفید، پلاکت) — مغز استخوان از کار می‌افته (Aplastic Pancytopenia). علائم: کم‌خونی شدید (لثه‌های سفید)، خونریزی‌های خودبه‌خود (دم، لثه، دستگاه گوارش)، عفونت‌های ثانویه (چون گلبول سفید نداره)، تب، کاهش وزن شدید و مرگ. درمان در این فاز خیلی سخته و بسیاری از سگ‌ها نجات پیدا نمی‌کنن.
بابزیوز (Babesiosis)؛ تخریب‌کننده گلبول‌های قرمز
بابزیوز توسط تک‌یاخته‌های جنس Babesia ایجاد میشه که وارد گلبول‌های قرمز میشن، تکثیر پیدا می‌کنن و گلبول رو می‌ترکونن. نتیجه: کم‌خونی همولیتیک داخل‌عروقی (تخریب گلبول قرمز در داخل عروق). دو گونه اصلی: Babesia canis (بزرگ، ۲-۳ میکرومتر) و Babesia gibsoni (کوچیک، ۱ میکرومتر). B. gibsoni در ایران شایع‌تر و خطرناک‌تره و توسط کنه Rhipicephalus sanguineus منتقل میشه.
علائم بابزیوز
- تب بالا (۴۰-۴۱ درجه).
- بی‌حالی و بی‌اشتهایی شدید.
- لثه‌های رنگ‌پریده یا زرد (یرقان): ناشی از همولیز و بیلی‌روبین بالا.
- ادرار قرمز-قهوه‌ای تیره (هموگلوبینوری): هموگلوبین آزاد شده از گلبول‌های ترکیده، از کلیه دفع میشه و رنگ ادرار رو مثل نوشابه یا چای پررنگ میکنه.
- اسپلنومگالی (بزرگی طحال) و هپاتومگالی (بزرگی کبد).
- نارسایی حاد کلیه: هموگلوبین آزاد برای کلیه سمیه.
- آزمایش خون: کم‌خونی همولیتیک (PCV پایین، رتیکولوسیت بالا)، ترومبوسیتوپنی، هایپربیلی‌روبینمی. تشخیص قطعی: دیدن انگل داخل گلبول قرمز در گسترش خونی (Giemsa) یا PCR.
آناپلاسموز (Anaplasmosis)
توسط باکتری Anaplasma phagocytophilum (که گلبول‌های سفید نوتروفیل رو آلوده میکنه) و Anaplasma platys (که پلاکت‌ها رو آلوده میکنه) ایجاد میشه. A. phagocytophilum توسط کنه Ixodes (کنه گوزن) و A. platys توسط Rhipicephalus sanguineus منتقل میشه. علائم A. phagocytophilum: تب، بی‌حالی، لنگش و آرتریت (التهاب چند مفصلی حاد)، ترومبوسیتوپنی. علائم A. platys (ترومبوسیتوپنی دوره‌ای سگ): کاهش پلاکت بصورت دوره‌ای که با خونریزی‌های خفیف همراهه.
تشخیص بیماری‌های منتقله از کنه
- گسترش خونی (Blood Smear): دیدن مورولای ارلیشیا در مونوسیت، یا پیروپلاسم بابزیا داخل گلبول قرمز. حساسیت پایینه (۳۰-۵۰٪).
- تست‌های سرولوژی (IFA, ELISA): مثل SNAP 4Dx یا SNAP 3Dx. آنتی‌بادی علیه ارلیشیا، آناپلاسما و بورلیا (لایم) رو تشخیص میدن. نکته: آنتی‌بادی ممکنه تا ۱-۲ هفته بعد از عفونت ظاهر نشه (پنجره سرولوژیک).
- PCR: استاندارد طلایی. DNA خود پاتوژن رو شناسایی میکنه. میتونه عفونت فعال رو از عفونت گذشته افتراق بده.
- آزمایش CBC: ترومبوسیتوپنی تقریباً همیشه در هر سه بیماری دیده میشه. کم‌خونی و لکوپنی هم شایعه.
درمان
ارلیشیوز و آناپلاسموز
- داکسی‌سایکلین (Doxycycline): درمان انتخابی. دوز: ۱۰ mg/kg/day خوراکی یا وریدی برای ۲۸ روز (حتماً ۴ هفته کامل). پاسخ بالینی سریع (ظرف ۲۴-۴۸ ساعت تب قطع میشه). در فاز مزمن، پیش‌آگهی بدتره و ممکنه نیاز به درمان طولانی‌تر (۶-۸ هفته) باشه.
- مراقبت حمایتی: مایع‌درمانی، در موارد پان‌سایتوپنی شدید ممکنه تزریق خون و فاکتورهای رشد (G-CSF) نیاز باشه.
بابزیوز
- ایمیدوکارب دی‌پروپیونات (Imidocarb Dipropionate): درمان انتخابی برای B. canis. تزریق زیرجلدی یا عضلانی. عوارض: درد محل تزریق، آبریزش دهان، استفراغ (اثرات کولینرژیک — با آتروپین قابل پیشگیریه).
- آتواکون (Atovaquone) + آزیترومایسین (Azithromycin): درمان انتخابی برای B. gibsoni (که به ایمیدوکارب مقاومه). این پروتکل گرون‌تره.
- مراقبت حمایتی: تزریق خون در کم‌خونی شدید، مایع‌درمانی، محافظت از کلیه.
چه زمانی فوراً به دامپزشک مراجعه کنیم؟
- تب بالا و بی‌حالی بعد از مشاهده کنه روی بدن.
- لثه‌های رنگ‌پریده یا زرد.
- ادرار قرمز-قهوه‌ای تیره (هموگلوبینوری).
- خونریزی خودبه‌خود (بینی، لثه، مدفوع خونی).
- لنگش ناگهانی و تورم چند مفصل.
پیشگیری
- ضدکنه منظم: قرص‌های خوراکی (نکسگارد، براوکتو، سیمپاریکا) یا قلاده‌های ضدکنه (سرستو، اسکالیبور) بصورت منظم و طبق دستور. در مناطق پرخطر، در تمام طول سال استفاده بشه.
- بازرسی روزانه بدن: بعد از پیاده‌روی در علفزار و جنگل، کل بدن سگ (مخصوصاً زیر بغل، کشاله ران، بین انگشتان، داخل گوش) رو برای کنه چک کنین.
- برداشتن صحیح کنه: با پنس یا Hook مخصوص، از نزدیک‌ترین نقطه به پوست، با حرکت چرخشی آروم. هرگز کنه رو با دست له نکنین، نسوزونین، یا با الکل و بنزین خفه نکنین — این کارها باعث میشه کنه محتویات معده (پر از باکتری) رو به داخل زخم برگردونه (Regurgitation) و ریسک انتقال بیماری رو بالا ببره.
- واکسن: واکسن بابزیوز (Pirodog) در برخی کشورها موجوده، ولی ایمنی ۱۰۰٪ ایجاد نمیکنه.
مطالب مرتبط
- علت کم‌خونی و رنگ‌پریدگی لثه در سگ و گربه | درمان و زمان مراجعه به دامپزشک
- علت بیماری کلیوی در سگ و گربه | درمان و زمان مراجعه به دامپزشک
- علت مشکلات کبدی در سگ و گربه | نارسایی کبد، یرقان و درمان
- علت آرتروز و مشکلات مفصلی در سگ و گربه | درمان و مراقبت‌های ویژه
- علت انگل‌های داخلی در سگ و گربه | درمان و زمان مراجعه به دامپزشک
سوالات متداول
❓ ارلیشیوز (Ehrlichiosis) در سگ چیه و چطور منتقل میشه؟
ارلیشیوز یه بیماری باکتریایی منتقله از کنه است که توسط Ehrlichia canis ایجاد میشه. کنه قهوه ای سگ (Rhipicephalus sanguineus) ناقل اصلی در ایران است. باکتری از طریق بزاق کنه آلوده، ۲۴-۴۸ ساعت بعد از چسبیدن کنه به پوست، وارد خون سگ میشه. این باکتری مونوسیت ها و ماکروفاژها رو آلوده میکنه. بیماری سه فاز داره: حاد (تب، بی حالی، کاهش پلاکت)، تحت بالینی (بدون علامت ولی ناقل)، مزمن (نارسایی مغز استخوان، پان سایتوپنی و خونریزی). درمان با داکسی سایکلین ۱۰ mg/kg/day برای ۲۸ روز انجام میشه.
❓ بابزیوز (Babesiosis) چطور باعث ادرار خونی و زردی میشه؟
بابزیوز توسط تک یاخته Babesia ایجاد میشه که مستقیما وارد گلبول های قرمز میشه، داخلشون تکثیر پیدا میکنه و گلبول رو میترکونه (همولیز داخل عروقی). هموگلوبین آزاد شده از گلبول های ترکیده: ۱) توسط کلیه دفع میشه و ادرار رو قرمز-قهوه ای تیره میکنه (هموگلوبینوری)، ۲) به بیلی روبین (رنگدانه زرد) تبدیل میشه و باعث یرقان (زردی لثه و چشم) میشه. هموگلوبین آزاد همچنین برای کلیه سمیه و میتونه باعث <a href='/disease/kidney-disease-dog-cat/'>نارسایی حاد کلیه</a> بشه. درمان: ایمیدوکارب دی پروپیونات برای B. canis، آتواکون+آزیترومایسین برای B. gibsoni.
❓ چطور کنه رو از روی پوست سگ درست جدا کنم؟
روش صحیح: ۱) از پنس نوک تیز یا Tick Hook (قلاب مخصوص کنه) استفاده کنین. ۲) کنه رو از نزدیک ترین نقطه به پوست (همون جایی که دهانش به پوست چسبیده) بگیرین. ۳) با حرکت چرخشی ملایم و پیوسته (در خلاف جهت عقربه های ساعت) بکشین تا کنه کامل جدا بشه. هرگز: کنه رو با دست له نکنین، نسوزونین، با الکل یا بنزین خفه نکنین، یا ناگهانی نکشین. این کارها باعث میشه کنه استرس ببینه و محتویات معده (پر از باکتری) رو به داخل زخم برگردونه. بعد از جدا کردن، محل زخم رو با بتادین ضدعفونی کنین و کنه رو در الکل بیندازین تا بمیره.
❓ آیا بیماری های کنه از سگ به انسان منتقل میشن؟
بعضی بله. ارلیشیوز سگ (Ehrlichia canis) معمولا انسان رو مبتلا نمیکنه، ولی گونه های دیگه ارلیشیا (E. chaffeensis) از طریق کنه به انسان منتقل میشن. بابزیوز میتونه در افراد با نقص ایمنی یا طحال برداشته شده، بیماری شدید ایجاد کنه. آناپلاسموز (A. phagocytophilum) یک بیماری مشترک (زئونوز) و برای انسان خطره. راه انتقال: گزش مستقیم کنه آلوده (نه از طریق تماس با سگ). پس سگ شما مستقیما بیماری رو به شما منتقل نمیکنه، ولی وجود کنه روی سگ یعنی کنه های آلوده در محیط شما هستن و ممکنه شما رو هم بگزند. پیشگیری با ضدکنه منظم برای سگ، از شما هم محافظت میکنه.
❓ تست SNAP 4Dx برای چیست و چه بیماری هایی رو تشخیص میده؟
SNAP 4Dx یه تست سریع سرولوژی (الایزا) است که توی مطب دامپزشکی ظرف ۸-۱۰ دقیقه انجام میشه. چهار بیماری رو همزمان غربالگری میکنه: ۱) ارلیشیوز (آنتی بادی علیه Ehrlichia canis)، ۲) آناپلاسموز (A. phagocytophilum و A. platys)، ۳) بورلیوز یا بیماری لایم (Borrelia burgdorferi)، ۴) دیروفیلاریازیس یا کرم قلب (آنتی ژن Dirofilaria immitis). نکته مهم: این تست آنتی بادی رو تشخیص میده، نه خود پاتوژن رو. مثبت بودنش یعنی سگ در معرض پاتوژن قرار گرفته، ولی لزوما به معنی بیماری فعال نیست. برای تایید تشخیص، PCR نیازه.
🐾 نیاز به مشاوره دامپزشکی داری؟
همین حالا مشاوره بگیر