سندرم آدیسون در گربه | هیپوآدرنوکورتیسیسم، تشخیص و درمان
گربه ۶ ساله تون که همیشه سالم و سرحال بوده، این چند ماهه عجیب شده. یه روز بی حال و بی اشتهاست، یه روز خوبه. وزن کم کرده، گاهی استفراغ میکنه، و چند بار دامپزشک براش آمپول تقویتی و سرم زده و موقتا خوب شده. تا اینکه امروز یهو فرو میریزه، لثه هاش سفید، نبضش ضعیف، و بدنش سرد. میبرینش اورژانس دامپزشکی، آزمایش خون نشون میده BUN و کراتینین بالا رفته (انگار نارسایی کلیه داره)، ولی سدیم و پتاسیم تقریبا نرماله. دامپزشک میگه: "باید تست ACTH بدیم — ممکنه آدیسون (Addison's Disease) داشته باشه." بیماری آدیسون یا هیپوآدرنوکورتیسیسم در گربه ها بسیار نادرتر از سگ هاست. در سگ ها، آدیسون اولیه (تخریب خودایمنی غدد آدرنال) شایع ترین فرم است و با هیپوناترمی و هیپرکالمی کلاسیک (نسبت Na:K زیر ۲۷) همراهه. ولی در گربه ها، آدیسون اغلب "آتیپیکال" است یعنی فقط کمبود گلوکوکورتیکوئید (کورتیزول) وجود دارد و سطح آلدوسترون و الکترولیت ها طبیعی هستند. به همین دلیل، تشخیص آدیسون در گربه ها بسیار چالش برانگیزتر است و اغلب با نارسایی کلیه، پانکراتیت، یا IBD اشتباه گرفته میشود. بیاین این بیماری نادر ولی مهم را عمیق بررسی کنیم.
پاتوفیزیولوژی و انواع آدیسون در گربه
۱. آدیسون اولیه (Primary/ Typical)
- تخریب خودایمنی قشر غدد فوق کلیوی. هر دو هورمون کورتیزول (گلوکوکورتیکوئید) و آلدوسترون (مینرالوکورتیکوئید) کمبود دارند. در سگ ها شایع ترین فرم است. در گربه ها نادر است. یافته آزمایشگاهی کلاسیک: هیپوناترمی (سدیم پایین) + هیپرکالمی (پتاسیم بالا).
۲. آدیسون ثانویه (Secondary/ Atypical) - شایع ترین در گربه!
- مشکل از هیپوفیز است که ACTH کافی تولید نمیکند. ACTH پایین باعث آتروفی لایه های فاسیکولاتا و رتیکولاریس (تولیدکننده کورتیزول) میشود، ولی لایه گلومرولوزا (تولیدکننده آلدوسترون) که عمدتا تحت کنترل سیستم رنین-آنژیوتانسین است، نسبتا سالم میماند. بنابراین فقط کمبود کورتیزول وجود دارد و الکترولیت ها نرمال هستند. این فرم در گربه ها بسیار شایع تر از آدیسون اولیه است. علت: قطع ناگهانی کورتون پس از مصرف طولانی مدت (کوشینگ یاتروژنیک)، تومور هیپوفیز، یا ایدیوپاتیک.
تفاوت های کلیدی آدیسون گربه با سگ
- ۱) آدیسون آتیپیکال (بدون اختلال الکترولیت) در گربه شایع تر از فرم تیپیکال است. ۲) هیپوناترمی و هیپرکالمی (که در سگ علامت کلاسیک است) در گربه اغلب غایب است. ۳) سن بروز در گربه ها معمولا میانسالی تا پیری (۶-۱۲ سالگی) است. ۴) برخلاف سگ که آدیسون اولیه خودایمنی غالب است، در گربه آدیسون ثانویه (ناشی از سرکوب ACTH) شایع تر است. ۵) گربه های مبتلا اغلب سابقه مصرف کورتون (پردنیزولون، دگزامتازون) برای درمان بیماری های مزمن (آسم گربه، EGC، IBD) دارند.
علائم بالینی (بسیار مبهم و غیراختصاصی)
- بی حالی متناوب (Waxing and Waning Lethargy).
- بی اشتهایی و کاهش وزن تدریجی.
- استفراغ متناوب، اسهال.
- ضعف عضلانی، عدم تحمل استرس.
- فروپاشی و شوک (بحران آدیسون): لثه های رنگ پریده، هیپوترمی، برادیکاردی (در فرم تیپیکال با هیپرکالمی)، نبض ضعیف.
تشخیص
- تست تحریک ACTH (ACTH Stimulation Test): استاندارد طلایی و تنها تست قطعی برای تشخیص آدیسون (چه تیپیکال، چه آتیپیکال). پروتکل: نمونه خون پایه برای کورتیزول ← تزریق ACTH سنتتیک (کوزینتروپین ۱۲۵ mcg/cat یا ۵ mcg/kg IV) ← نمونه خون ۱ ساعت بعد. در گربه سالم: کورتیزول بعد از تحریک بالای ۵-۸ mcg/dL. در آدیسون: کورتیزول پایه زیر ۱ mcg/dL و کورتیزول بعد از تحریک زیر ۲ mcg/dL.
- یافته های آزمایشگاهی: در فرم تیپیکال: هیپوناترمی، هیپرکالمی، نسبت Na:K زیر ۲۷. در فرم آتیپیکال (شایع تر در گربه): الکترولیت ها کاملا نرمال! آزوتمی پیش کلیوی (BUN/Cr بالا)، کم خونی خفیف (نورموسیتیک نورموکرومیک)، ائوزینوفیلی و لنفوسیتوز (عدم وجود استرس لوکوگرام).
درمان
بحران آدیسون (اورژانس)
- مایع درمانی وریدی با سالین ۰.۹ درصد. گلوکوکورتیکوئید: دگزامتازون (۰.۱-۰.۲ mg/kg IV) یا هیدروکورتیزون. در صورت هیپرکالمی شدید: گلوکونات کلسیم ۱۰ درصد.
درمان نگهدارنده
- آدیسون آتیپیکال (فقط کمبود کورتیزول): پردنیزولون خوراکی با دوز فیزیولوژیک (۰.۱-۰.۲ mg/kg/day). این دوز پایین، جایگزین کورتیزول طبیعی بدن است و عوارض کورتون (PU/PD، سرکوب ایمنی) را ندارد. در مواقع استرس (بیماری، جراحی، مسافرت)، دوز باید ۲-۴ برابر شود.
- آدیسون تیپیکال (کمبود کورتیزول و آلدوسترون): علاوه بر پردنیزولون، نیاز به مینرالوکورتیکوئید: فلودروکورتیزون استات (Florinef) خوراکی یا DOCP تزریقی (Zycortal) هر ۲۵-۳۰ روز.
چه زمانی فوراً به دامپزشک مراجعه کنیم؟
- فروپاشی، لثه های رنگ پریده، شوک.
- بی حالی شدید و عدم پاسخ به محیط.
- استفراغ مکرر و کاهش وزن سریع.
مطالب مرتبط
سوالات متداول
❓ آدیسون در گربه چقدر شایعه و با آدیسون سگ چه فرقی داره؟
آدیسون در گربه ها بسیار نادرتر از سگ هاست. تفاوت های کلیدی: اول اینکه در سگ ها، آدیسون اولیه خودایمنی با تخریب کامل غدد فوق کلیوی شایع است و با هیپوناترمی و هیپرکالمی کلاسیک (نسبت سدیم به پتاسیم زیر ۲۷) همراه میباشد. در گربه ها، آدیسون ثانویه (آتیپیکال) شایع تر است که در آن فقط کمبود کورتیزول وجود دارد و سطح آلدوسترون و الکترولیت ها طبیعی هستند. دوم اینکه علائم در گربه ها مبهم تر است و اغلب با نارسایی کلیه، پانکراتیت یا IBD اشتباه گرفته میشود. سوم اینکه بسیاری از گربه های مبتلا، سابقه مصرف طولانی کورتون (پردنیزولون) برای درمان بیماری های مزمن دارند.
❓ آدیسون آتیپیکال در گربه چیه و چطور تشخیص داده میشه؟
آدیسون آتیپیکال (Secondary Hypoadrenocorticism) فرمی از بیماری است که در آن فقط تولید کورتیزول مختل شده، ولی تولید آلدوسترون سالم مانده است. بنابراین الکترولیت ها (سدیم و پتاسیم) کاملا طبیعی هستند. این فرم در گربه ها بسیار شایع تر از آدیسون تیپیکال است. علت: اغلب ناشی از قطع ناگهانی کورتون پس از مصرف طولانی مدت (کوشینگ یاتروژنیک)، یا تومور هیپوفیز. تشخیص فقط با تست تحریک ACTH ممکن است. در این تست، کورتیزول پایه زیر ۱ mcg/dL و کورتیزول پس از تحریک با ACTH زیر ۲ mcg/dL باقی میماند. درمان: پردنیزولون خوراکی با دوز فیزیولوژیک (۰.۱-۰.۲ mg/kg/day).
❓ تست تحریک ACTH در گربه چطور انجام میشه و نتیجه اش چی رو نشون میده؟
تست تحریک ACTH تنها تست قطعی برای تشخیص آدیسون در گربه است (چه تیپیکال، چه آتیپیکال). پروتکل: اول نمونه خون برای اندازه گیری کورتیزول پایه گرفته میشود. سپس ACTH سنتتیک (کوزینتروپین) با دوز ۱۲۵ میکروگرم برای هر گربه یا ۵ میکروگرم برای هر کیلوگرم بصورت وریدی تزریق میشود. دقیقا ۱ ساعت بعد، نمونه خون دوم برای اندازه گیری کورتیزول گرفته میشود. در گربه سالم: کورتیزول بعد از تحریک بالای ۵-۸ mcg/dL میرود. در آدیسون: کورتیزول پایه زیر ۱ mcg/dL و کورتیزول بعد از تحریک زیر ۲ mcg/dL باقی میماند (غدد فوق کلیوی قادر به پاسخ دادن نیستند).
❓ درمان آدیسون در گربه چیه و آیا درمان قطعی داره؟
آدیسون درمان قطعی ندارد و نیاز به درمان مادام العمر است. خوشبختانه درمان بسیار موثر و کم عارضه است. برای آدیسون آتیپیکال (فقط کمبود کورتیزول): پردنیزولون خوراکی با دوز فیزیولوژیک (۰.۱-۰.۲ mg/kg/day). این دوز بسیار پایین، فقط جایگزین کورتیزول طبیعی بدن است و عوارض کورتون (تشنگی، پرخوری، سرکوب ایمنی) را ندارد. در مواقع استرس (بیماری، جراحی، مهمانی)، دوز باید ۲-۴ برابر شود. برای آدیسون تیپیکال (کمبود کورتیزول و آلدوسترون): علاوه بر پردنیزولون، نیاز به مینرالوکورتیکوئید (فلودروکورتیزون خوراکی یا DOCP تزریقی ماهیانه) است. پیش آگهی با درمان مناسب خوب است و گربه زندگی طبیعی خواهد داشت.
❓ چرا گربه های مبتلا به آدیسون ممکنه الکترولیت های نرمال داشته باشن؟
این سوال کلیدی در تشخیص آدیسون گربه است. در آدیسون آتیپیکال (Secondary) که شایع ترین فرم در گربه هاست، مشکل از هیپوفیز است که ACTH کافی ترشح نمیکند. ACTH پایین باعث آتروفی لایه های فاسیکولاتا و رتیکولاریس (تولیدکننده کورتیزول) میشود. ولی لایه گلومرولوزا که آلدوسترون تولید میکند، عمدتا تحت کنترل سیستم رنین-آنژیوتانسین است، نه ACTH. بنابراین لایه گلومرولوزا سالم مانده و آلدوسترون به اندازه کافی تولید میشود. در نتیجه، سدیم و پتاسیم خون کاملا طبیعی هستند و نسبت Na:K نرمال است. به همین دلیل، الکترولیت های نرمال هرگز آدیسون را در گربه رد نمیکند و حتما باید تست ACTH انجام شود.
🐾 نیاز به مشاوره دامپزشکی داری؟
همین حالا مشاوره بگیر