بیماری لیشمانیوز (سالک) در سگ | علائم، تشخیص و درمان
سگ ۴ ساله تون از نژاد ژرمن شپرد که توی حیاط خونه زندگی میکنه و اهل شمال کشور هستین، چند ماهیه که بی حال و لاغر شده، موهای دور چشم و گوشش ریخته، پوستش پوسته پوسته و شوره مانند شده (مثل شوره سر)، و روی پدهای پنجه هاش زخم های عمیق و ترک خورده دراومده. میبرینش دامپزشکی، دامپزشک غدد لنفاوی زیر فکش رو بزرگ و متورم حس میکنه، ازش آزمایش خون میگیره و میگه: "تست لیشمانیا مثبت شده — متاسفانه لیشمانیوز (Leishmaniasis) داره." لیشمانیوز احشایی سگ (Canine Visceral Leishmaniasis - CanL) یک بیماری انگلی سیستمیک و مشترک بین انسان و حیوان (Zoonosis) است که توسط تک یاخته Leishmania infantum ایجاد میشود. این انگل از طریق گزش پشه خاکی های ماده (Phlebotomus papatasi در ایران) که در مناطق گرمسیر، نیمه گرمسیر و مرطوب زندگی میکنن، منتقل میشود. پشه خاکی هنگام خونخواری از سگ آلوده، فرم آماستیگوت (بدون تاژک) انگل را همراه با خون میبلعد. آماستیگوت در روده پشه به پروماستیگوت (تاژک دار) تبدیل شده و تکثیر پیدا میکند. در خونخواری بعدی از سگ سالم، پروماستیگوت های عفونی زا از طریق نیش پشه به پوست سگ تلقیح میشوند. ماکروفاژهای پوست، پروماستیگوت ها را میبلعند و در داخل آنها، پروماستیگوت دوباره به آماستیگوت تبدیل شده و تکثیر پیدا میکند. ماکروفاژهای آلوده از طریق جریان خون و لنف به سراسر بدن (غدد لنفاوی، طحال، کبد، مغز استخوان، کلیه ها، پوست) مهاجرت میکنن. سگ ها (خصوصا سگ های ولگرد و روستایی) مخزن اصلی L. infantum در ایران محسوب میشوند. گربه ها به ندرت مبتلا میشوند. متاسفانه، درمان کامل لیشمانیوز (استریل کردن کامل بدن از انگل) معمولا ممکن نیست و هدف درمان، کنترل علائم بالینی، کاهش بار انگلی (Parasitic Load) و کاهش دفع انگل به پشه خاکی ها (برای قطع چرخه انتقال) است. بیاین این بیماری پیچیده رو عمیق بررسی کنیم.
پاتوفیزیولوژی و پاسخ ایمنی
نقش ماکروفاژها و پاسخ Th1 در برابر Th2
- انگل Leishmania در داخل ماکروفاژها (همان سلول هایی که باید انگل را بکشند!) زندگی و تکثیر میکند. سرنوشت عفونت به تعادل بین پاسخ ایمنی سلولی (Th1) و هومورال (Th2) بستگی دارد. پاسخ Th1 (اینترفرون گاما، IL-2، TNF-alpha): ماکروفاژها را فعال کرده و با تولید نیتریک اکساید (NO)، انگل را داخل فاگولیزوزوم میکشد. سگ های مقاوم (Asymptomatic)، پاسخ Th1 قوی دارند و هرگز علائم بالینی نشان نمیدهند. پاسخ Th2 (IL-4، IL-10، TGF-beta): ماکروفاژها را غیرفعال کرده و اجازه تکثیر بی رویه انگل را میدهد. سگ های حساس (Symptomatic)، پاسخ Th2 غالب دارند و دچار بیماری سیستمیک و علائم بالینی میشوند. در این سگ ها، تولید بی رویه آنتی بادی (هایپرگلوبولینمی) علیه انگل، باعث تشکیل کمپلکس های ایمنی (Immune Complexes) میشود که در گلومرول های کلیه رسوب کرده و باعث گلومرولونفریت با واسطه ایمنی (Immune-mediated Glomerulonephritis) و نارسایی مزمن کلیه میشوند. نارسایی کلیه، علت نهایی مرگ در اکثر سگ های مبتلا به لیشمانیوز است.
نژادهای مستعد و مقاوم
- نژادهای مقاوم: ایبیزان هاند (Ibizan Hound) — تقریبا هرگز بیمار نمیشود. نژادهای مستعد: ژرمن شپرد، باکسر، روتوایلر، کوکر اسپانیل. به نظر میرسد استعداد ژنتیکی مرتبط با ژن های کمپلکس سازگاری نسجی (MHC) و پاسخ Th1/Th2 باشد.
علائم بالینی
- کاهش وزن و بی حالی پیشرونده (Wasting).
- لنفادنوپاتی ژنرالیزه (بزرگی تمام غدد لنفاوی).
- اسپلنومگالی (بزرگی طحال) و هپاتومگالی (بزرگی کبد).
- درماتیت پوسته پوسته و بدون خارش (Non-pruritic Exfoliative Dermatitis): اطراف چشم (Periocular Alopecia — "عینکی شکل")، گوش ها، پدهای پنجه (هایپرکراتوز و زخم)، پلانوم بینی (زخم بینی).
- رویش ناخن های بلند و شکننده (Onychogryphosis).
- پروتئینوری و نارسایی مزمن کلیه (PU/PD، کاهش وزن، استفراغ).
- کم خونی (بیماری مزمن، سرکوب مغز استخوان).
- اپیستاکسیس (خونریزی بینی): کلاسیک لیشمانیوز! ناشی از واسکولیت، ترومبوسیتوپنی، یا هایپرگلوبولینمی.
تشخیص
- سرولوژی (ELISA یا IFAT): استاندارد طلایی غربالگری. آنتی بادی علیه Leishmania را در سرم شناسایی میکند. تیتر بالا (IFAT بزرگتر یا مساوی ۱:۱۶۰) همراه با علائم بالینی = بیماری فعال.
- سیتولوژی (آسپیراسیون غدد لنفاوی یا مغز استخوان): مشاهده آماستیگوت ها (اجسام گرد ۲-۴ میکرونی با هسته و کینتوپلاست میله ای شکل) در داخل ماکروفاژها. تشخیص قطعی.
- PCR: حساس ترین تست. DNA انگل را در خون، غدد لنفاوی، یا بیوپسی پوست شناسایی میکند.
درمان (هدف: کنترل، نه ریشه کنی)
۱. میلتفوسین (Miltefosine) - استاندارد طلایی فعلی
- ضد لیشمانیای خوراکی. دوز: ۲ mg/kg/day برای ۲۸ روز. عوارض: استفراغ، اسهال. همراه با آلوپورینول (Allopurinol) ۱۰ mg/kg هر ۱۲ ساعت برای ۶-۱۲ ماه. آلوپورینول سنتز پروتئین های پورینی انگل را مهار میکند.
۲. مگلومین آنتیموان (Glucantime)
- تزریق زیرجلدی روزانه برای ۲۸-۳۰ روز. عوارض: درد محل تزریق، آبسه، نفروتوکسیسیتی.
چه زمانی فوراً به دامپزشک مراجعه کنیم؟
- خونریزی بینی (اپیستاکسیس) ناگهانی.
- کاهش وزن شدید و بی حالی.
- علائم نارسایی کلیه: کاهش یا قطع ادرار، استفراغ.
مطالب مرتبط
سوالات متداول
❓ لیشمانیوز یا سالک سگ چیه و چطور منتقل میشه؟
لیشمانیوز احشایی سگ یک بیماری انگلی سیستمیک و مشترک بین انسان و حیوان است که توسط تک یاخته Leishmania infantum ایجاد میشود. راه انتقال: گزش پشه خاکی های ماده (Phlebotomus). پشه خاکی هنگام خونخواری از سگ آلوده، انگل را میبلعد و در خونخواری بعدی از سگ سالم، فرم عفونی زای انگل را به پوست تلقیح میکند. انگل در ماکروفاژها (سلول های ایمنی) زندگی و تکثیر کرده و از طریق خون و لنف به غدد لنفاوی، طحال، کبد، مغز استخوان، کلیه ها و پوست گسترش میابد. سگ ها مخزن اصلی بیماری در ایران محسوب میشوند. این بیماری از طریق تماس مستقیم با سگ آلوده منتقل نمیشود، بلکه حتما باید پشه خاکی ناقل، واسطه انتقال باشد.
❓ علائم لیشمانیوز در سگ چیه؟
علائم کلاسیک لیشمانیوز سگ: ۱) درماتیت پوسته پوسته و بدون خارش اطراف چشم (عینکی شکل)، گوش ها و پدهای پنجه. ۲) کاهش وزن و بی حالی پیشرونده. ۳) بزرگی تمام غدد لنفاوی (لنفادنوپاتی ژنرالیزه). ۴) خونریزی بینی (اپیستاکسیس). ۵) بلند و شکننده شدن ناخن ها (Onychogryphosis). ۶) نارسایی مزمن کلیه (تشنگی و ادرار زیاد، کاهش وزن، استفراغ). ۷) بزرگ شدن طحال و کبد. ۸) کم خونی (لثه های رنگ پریده). نکته: برخی سگ های آلوده هرگز علائم نشان نمیدهند (Asymptomatic).
❓ لیشمانیوز سگ درمان قطعی داره؟
متاسفانه درمان قطعی (ریشه کن کردن کامل انگل از بدن) معمولا ممکن نیست. انگل لیشمانیا تمایل دارد در بافت های عمقی (مغز استخوان، غدد لنفاوی) بصورت نهفته باقی بماند. هدف درمان: ۱) کنترل علائم بالینی و بهبود کیفیت زندگی. ۲) کاهش بار انگلی (Parasitic Load). ۳) کاهش دفع انگل به پشه خاکی ها برای قطع چرخه انتقال. درمان استاندارد: میلتفوسین خوراکی (۲۸ روز) همراه با آلوپورینول (۶-۱۲ ماه). درمان باید برای تمام عمر (Lifelong) ادامه یابد، چون عود پس از قطع درمان شایع است. پایش منظم (هر ۳-۶ ماه) با آزمایش خون و ادرار ضروری است.
❓ آیا لیشمانیوز از سگ به انسان منتقل میشه؟
بله. لیشمانیوز یک بیماری مشترک (زئونوز) است و Leishmania infantum میتواند از سگ آلوده (مخزن) از طریق گزش پشه خاکی به انسان منتقل شود. راه انتقال: پشه خاکی از سگ آلوده خونخواری میکند، آلوده میشود، و در خونخواری بعدی از انسان، انگل را منتقل میکند. تماس مستقیم با سگ آلوده (بغل کردن، نوازش، گاز گرفتن) باعث انتقال بیماری نمیشود. با این حال، توصیه میشود سگ های آلوده در مناطق اندمیک، در خانه نگهداری شوند و از تماس با پشه خاکی (محافظت با قلاده های دافع حشرات مثل دلتامترین) جلوگیری شود.
❓ چطور از لیشمانیوز سگ پیشگیری کنم؟
پیشگیری چندوجهی: ۱) قلاده های آغشته به دلتامترین (Scalibor) یا اسپری های موضعی (Advantix) برای دفع پشه خاکی. ۲) نگهداری سگ در داخل خانه هنگام غروب و شب (پشه خاکی از غروب تا طلوع فعال است). ۳) استفاده از توری ریز روی پنجره ها. ۴) کنترل جمعیت سگ های ولگرد (مخزن اصلی). ۵) درمان سگ های آلوده برای کاهش بار انگلی. ۶) واکسن لیشمانیوز (CaniLeish) در اروپا موجود است ولی در ایران در دسترس نیست. ۷) در مناطق اندمیک (شمال ایران)، سگ ها باید سالیانه با تست سرولوژی (ELISA) غربالگری شوند.
🐾 نیاز به مشاوره دامپزشکی داری؟
همین حالا مشاوره بگیر