همین حالا مشاوره دامپزشکی آنلاین بگیرید

سندرم تخمدان باقیمانده (Ovarian Remnant Syndrome) در سگ و گربه | تشخیص و درمان

خلاصه: سندرم تخمدان باقیمانده (Ovarian Remnant Syndrome - ORS) یک عارضه نادر ولی مهم پس از جراحی عقیم سازی (اواریوهیسترکتومی یا OVH) در سگ و گربه است که در آن قطعه کوچکی از بافت تخمدان بطور ناخواسته در شکم باقی مانده و پس از مدتی (ماه ها تا سال ها) با revascularization (خونرسانی مجدد)، دوباره فعال شده و هورمون های استروژن و پروژسترون تولید میکند. نتیجه: بازگشت علائم فحلی (رفتارهای جفت گیری، جذب سگ های نر، تورم ولو)، ترشحات واژینال، و در موارد طولانی، پیومترای استامپ (عفونت باقیمانده رحم). تشخیص بر اساس سیتولوژی واژن (کورنیفیکاسیون سلول های سنگفرشی)، اندازه گیری پروژسترون سرم (بالای ۲ ng/mL)، و سونوگرافی (مشاهده توده تخمدان در نزدیکی کلیه) انجام میشود. درمان: جراحی اکتشافی (Exploratory Laparotomy) برای یافتن و برداشتن بافت باقیمانده تخمدان. در این مقاله از پت منتور، همه چیز را تخصصی بررسی میکنیم.

سگ ماده ۴ ساله تون که ۲ سال پیش عقیم (OVH) شده بود، این چند روزه دوباره علائم فحلی نشون میده. ولو (فرج) متورم و برجسته شده، ترشحات خونی-شفاف از واژن داره، مدام به سگ های دیگه میماله و سگ های نر محله هم دور خونه تون جمع شدن. تعجب میکنین و میبرینش دامپزشکی و میگین: "مگه عقیم نشده بود؟" دامپزشک سیتولوژی واژن انجام میده و سلول های سنگفرشی کورنیفیه (سلول های فحلی) رو میبینه. آزمایش پروژسترون سرم رو انجام میده و ۴ ng/mL هست. دامپزشک میگه: "متاسفانه سندرم تخمدان باقیمانده (Ovarian Remnant Syndrome - ORS) داره — یه تیکه از تخمدان در شکم جا مونده و دوباره فعال شده." سندرم تخمدان باقیمانده (ORS) یکی از عوارض ناخواسته جراحی عقیم سازی (OVH) است. در جراحی OVH، جراح باید هر دو تخمدان را کامل (با تمام بافت تخمدان) و در محل صحیح (پدیکل تخمدانی) بردارد. اگه حتی یه قطعه چند میلیمتری از بافت تخمدان در شکم باقی بماند، این قطعه میتواند از چربی اطراف و عروق خونی، خونرسانی مجدد (Revascularization) دریافت کرده، زنده بماند و دوباره شروع به تولید هورمون (استروژن و پروژسترون) کند. این اتفاق معمولا ماه ها تا سال ها بعد از جراحی OVH رخ میدهد (میانگین ۱-۳ سال). بافت باقیمانده تخمدان میتواند در هر جایی از شکم (معمولا نزدیک کلیه راست یا چپ، یا در امنتوم) قرار داشته باشد. یکی از خطرناک ترین عوارض ORS: پیومترای استامپ (Stump Pyometra). اگه در جراحی OVH قبلی، رحم کامل برداشته نشده باشه (یا فقط برداشتن تخمدان ها انجام شده باشه = Ovariectomy)، باقیمانده رحم تحت تاثیر پروژسترون ترشح شده از تخمدان باقیمانده، دچار عفونت چرکی (پیومترا) میشود. بیاین این سندرم را عمیق بررسی کنیم.

پاتوفیزیولوژی ORS

چرا تخمدان باقی میماند؟

۱) خطای جراحی (Surgical Error): شایع ترین علت. جراح (خصوصا در جراحان کم تجربه) کل بافت تخمدان را از پدیکل خارج نمیکند و قطعه کوچکی در محل باقی میماند. ۲) آناتومی غیرعادی: تخمدان ممکن است در محل غیرمعمول (نزدیک کلیه، در امنتوم، یا حتی در فتق اینگوینال) قرار داشته باشد. ۳) بافت اکتوپیک تخمدان (Ectopic Ovarian Tissue): بطور مادرزادی، قطعات کوچکی از بافت تخمدان ممکن است در مسیر مهاجرت جنینی (از پشت کلیه به لگن) جدا افتاده باشند (بسیار نادر). ۴) سندرم تخمدان جانبی (Accessory Ovary): وجود یک تخمدان سوم کوچک (بسیار نادر).

فیزیولوژی بازگشت فحلی

بافت تخمدان باقیمانده، پس از Revascularization، دوباره فولیکول سازی کرده و استروژن تولید میکند. استروژن باعث بروز علائم فحلی (رفتار جفت گیری، تورم ولو، جذب نرها) میشود. همچنین، تحت تاثیر LH، فولیکول ها ممکن است تخمک گذاری کرده و جسم زرد تشکیل دهند که پروژسترون ترشح میکند. پروژسترون باعث هایپرپلازی آندومتر باقیمانده رحم و افزایش ریسک پیومترای استامپ میشود.

علائم بالینی

بازگشت علائم فحلی (Recurrent Estrus): تورم ولو، ترشحات خونی-شفاف واژن، رفتارهای جفت گیری (Flagging، Lordosis)، جذب سگ های نر. این علائم ممکن است هر ۴-۸ ماه تکرار شوند (بسته به سیکل فحلی نژاد).
پیومترای استامپ (Stump Pyometra): علائم عفونت رحم (ترشحات چرکی واژن، تب، بی حالی، PU/PD) با وجود سابقه OVH.
تومورهای تخمدانی: بافت باقیمانده ممکن است دچار نئوپلازی (تومور سلول گرانولوزا) شود.

تشخیص

سیتولوژی واژن (Vaginal Cytology): مشاهده سلول های سنگفرشی کورنیفیه (بالای ۸۰-۹۰ درصد) تایید کننده تاثیر استروژن (فحلی) است. این تست تایید میکند که سگ در فحلی است، ولی منبع استروژن را مشخص نمیکند (تخمدان باقیمانده یا تومور).
اندازه گیری پروژسترون سرم: تست کلیدی! پروژسترون بالای ۲ ng/mL در سگ یا گربه ای که سابقه OVH دارد، تایید کننده وجود بافت فعال تخمدان (جسم زرد) است. بهترین زمان نمونه گیری: ۲-۳ هفته بعد از شروع علائم فحلی (فاز دی استروس).
سونوگرافی شکم: جستجوی توده تخمدان باقیمانده (معمولا نزدیک کلیه، گرد یا بیضی، با ساختار کیستیک فولیکولی).

درمان

جراحی اکتشافی (Exploratory Laparotomy): تنها درمان قطعی. جراح باید کل حفره شکم (از پشت کلیه ها تا لگن) را برای یافتن بافت تخمدان باقیمانده جستجو کند. بافت تخمدان معمولا بصورت یه توده کیستیک چند میلیمتری تا سانتیمتری در پدیکل تخمدانی قبلی، نزدیک کلیه، یا در امنتوم یافت میشود. بافت پیدا شده باید کامل برداشته شود. همچنین در صورت وجود استامپ رحم، باید آن را نیز برداشت (Stump Pyometra).

چه زمانی فوراً به دامپزشک مراجعه کنیم؟

بازگشت علائم فحلی در حیوان عقیم شده.
ترشحات چرکی واژن + بی حالی (پیومترای استامپ).
تورم ولو و جذب نرها با وجود سابقه OVH.

مطالب مرتبط

سوالات متداول

❓ سندرم تخمدان باقیمانده (ORS) چیه و چطور اتفاق میفته؟

سندرم تخمدان باقیمانده (Ovarian Remnant Syndrome) عارضه ای است که پس از جراحی عقیم سازی (OVH) رخ میدهد. در حین جراحی، قطعه کوچکی از بافت تخمدان بطور ناخواسته در شکم باقی میماند. این قطعه از عروق اطراف خونرسانی مجدد دریافت کرده، زنده میماند و پس از ماه ها تا سال ها دوباره فعال شده و هورمون های استروژن و پروژسترون تولید میکند. نتیجه: بازگشت علائم فحلی (رفتار جفت گیری، تورم ولو، جذب نرها). علت اصلی: خطای جراحی و باقی ماندن بافت تخمدان در پدیکل. عوامل خطر: جراحان کم تجربه، آناتومی غیرعادی تخمدان.

❓ چطور بفهمم سگ یا گربه عقیم شده من ORS داره؟

علامت اصلی: بازگشت علائم فحلی (تورم ولو، ترشحات واژینال، رفتار جفت گیری، جذب سگ های نر) در حیوانی که قبلا عقیم شده است. تشخیص: ۱) سیتولوژی واژن: مشاهده سلول های سنگفرشی کورنیفیه (بالای ۸۰-۹۰ درصد) که تایید کننده تاثیر استروژن است. ۲) اندازه گیری پروژسترون سرم: پروژسترون بالای ۲ ng/mL در حیوان عقیم شده، تایید کننده وجود بافت فعال تخمدان (جسم زرد) است. ۳) سونوگرافی شکم: جستجوی توده تخمدان باقیمانده در نزدیکی کلیه ها.

❓ درمان ORS چیه و آیا خطرناکه؟

درمان قطعی: جراحی اکتشافی (Exploratory Laparotomy) برای یافتن و برداشتن بافت تخمدان باقیمانده. جراح باید کل حفره شکم را برای یافتن بافت تخمدان جستجو کند. این جراحی معمولا پیچیده تر از OVH اولیه است (چسبندگی های جراحی قبلی، بافت کوچک و پنهان). خطر اصلی ORS: پیومترای استامپ (Stump Pyometra). اگر در جراحی OVH قبلی، رحم کامل برداشته نشده باشد، باقیمانده رحم تحت تاثیر پروژسترون ترشح شده از تخمدان باقیمانده، دچار عفونت چرکی (پیومترا) میشود که یک اورژانس مرگبار است.

❓ آیا ORS در گربه هم دیده میشه؟

بله. ORS در گربه ها نیز اتفاق میفتد، هرچند شیوع آن کمتر از سگ هاست. گربه ها تخمک گذاری القایی (Induced Ovulators) هستند. گربه ماده فقط در صورت جفتگیری (یا تحریک مکانیکی واژن) تخمک گذاری میکند و جسم زرد تشکیل میدهد. بنابراین گربه مبتلا به ORS ممکن است فقط علائم رفتاری فحلی (جیغ زدن، غلت زدن، Lordosis) را نشان دهد، بدون ترشحات چرکی. تشخیص و درمان مشابه سگ هاست.

❓ چطور از ORS پیشگیری کنیم؟

پیشگیری از ORS کاملا وابسته به تکنیک صحیح جراحی OVH است: ۱) جراح باید کل بافت تخمدان را با حاشیه تمیز از پدیکل خارج کند. ۲) هر دو تخمدان باید بطور کامل و سالم (بدون پارگی) خارج شوند. ۳) Ligature (بستن) پدیکل تخمدانی باید در محل صحیح (پایین تر از تخمدان) انجام شود تا بافت تخمدان بالای لیگاتور باقی نماند. ۴) جراحی باید توسط دامپزشک مجرب انجام شود. ۵) پس از خروج تخمدان ها، جراح باید آنها را بررسی کند تا مطمئن شود کامل خارج شده اند.

🐾 نیاز به مشاوره دامپزشکی داری؟

همین حالا مشاوره بگیر