بیماری های کیسه مقعدی در سگ | ایمپکشن، التهاب و آدنوکارسینوم
سگ ۶ ساله‌تون از نژاد کوکر اسپانیل، این چند روزه مدام نشیمنگاهش رو روی فرش میکشه (Scooting)، مقعدش رو میلیسه، و یه بوی بسیار تند و زننده شبیه ماهی گندیده از ناحیه مقعدش به مشام می‌رسه. دقت می‌کنین و می‌بینین سمت چپ مقعدش یه توده متورم، قرمز و دردناک درآورده که انگار داره چرک و خون ازش خارج میشه. می‌برینش دامپزشکی و دامپزشک می‌گه: "کیسه مقعدیش آبسه کرده — باید تخلیه و شستشو بشه." یا سگ ۱۰ ساله‌تون که این چند هفته‌ست آب زیاد می‌خوره و بی‌حال شده (علائم هیپرکلسمی)، دامپزشک در معاینه رکتال یه توده سفت در جدار کیسه مقعدی حس میکنه و می‌گه: "باید از نظر آدنوکارسینوم کیسه مقعدی بررسی بشه." کیسه های مقعدی (Anal Sacs) دو غده کوچیک (به اندازه نخود) در دو طرف مقعد (در ساعت های ۴ و ۸) هستن که مایع روغنی، قهوه ای و بسیار بدبو ترشح میکنن. این مایع برای علامت‌گذاری قلمرو (Scent Marking) و شناسایی یکدیگر بین سگ ها کاربرد داره. در سگ های وحشی، این کیسه ها با هر بار دفع مدفوع بطور طبیعی تخلیه می‌شن. ولی در سگ های خانگی (خصوصاً نژادهای کوچیک و چاق)، این مکانیسم مختل میشه و بیماری های کیسه مقعدی از شایع ترین مشکلات ناحیه پری‌آنال هستن. بیاین این بیماری ها رو عمیق بررسی کنیم.
آناتومی و فیزیولوژی کیسه های مقعدی
- کیسه های مقعدی بین اسفنکتر داخلی و خارجی مقعد قرار دارن و هر کدوم از طریق یه مجرای باریک (Duct) به کانال مقعد باز می‌شن. ترشحات بطور طبیعی در حین دفع مدفوع (با فشار مدفوع سفت) از مجرا خارج میشه. نژادهای کوچیک (پودل اسباب بازی، چیهواهوا، یورکشایر تریر، لاسا آپسو) و نژادهای با غدد سباسه فعال (کوکر اسپانیل) مستعد بیماری های کیسه مقعدی هستن. چاقی و کم‌تحرکی هم از عوامل خطر هستن (عضلات ضعیف لگن، تخلیه ناکافی).
چهار بیماری اصلی کیسه مقعدی
۱. ایمپکشن (Anal Sac Impaction)
- انسداد مجرای کیسه و تجمع ترشحات غلیظ و سفت. کیسه ها بزرگ و قابل لمس (مثل تیله) ولی بدون درد. علائم: Scooting، لیسیدن مقعد. درمان: تخلیه دستی (Manual Expression) با فشار ملایم از پایین به بالا. افزایش فیبر غذایی (پسیلیوم، کدو حلوایی) برای حجیم کردن مدفوع و تخلیه طبیعی.
۲. کیسه مقعدی (Sacculitis)
- التهاب و عفونت باکتریایی ترشحات (E. coli، استافیلوکوک، استرپتوکوک). کیسه ها دردناک، قرمز و متورم. ترشحات چرکی، خونی و بدبو. درمان: تخلیه + شستشوی کیسه با سالین یا کلرهگزیدین رقیق + آنتی بیوتیک موضعی (پماد داخل کیسه) و سیستمیک (آموکسی‌سیلین-کلاوولانات).
۳. آبسه کیسه مقعدی (Anal Sac Abscess)
- عفونت چرکی که کیسه رو پاره کرده و از طریق پوست کنار مقعد به بیرون تخلیه شده (Draining Tract). یه سوراخ قرمز و متورم کنار مقعد که چرک و خون ازش خارج میشه — صاحبان اغلب فکر میکنن "کرم درآورده"! درمان: کمپرس گرم، آنتی بیوتیک سیستمیک (کلیندامایسین یا آموکسی‌سیلین-کلاوولانات)، مسکن (NSAID). بعد از فروکش عفونت: جراحی برای برداشتن کیسه (Anal Sacculectomy) در موارد عودکننده.
۴. آدنوکارسینوم کیسه مقعدی (Anal Sac Adenocarcinoma)
- تومور بدخیم اپیتلیوم ترشحی کیسه مقعدی. در سگ های مسن (میانگین ۱۰-۱۲ سال)، ماده ها بیشتر از نرها، نژادهای کوکر اسپانیل، ژرمن شپرد. بسیار مهم: این تومور PTHrP (پروتئین شبه هورمون پاراتیروئید) ترشح میکنه که باعث هیپرکلسمی بدخیمی (Malignant Hypercalcemia) میشه. علائم: توده سفت در ناحیه کیسه مقعدی (در معاینه رکتال)، PU/PD، بی حالی، بی اشتهایی، استفراغ. در ۲۵-۵۰ درصد موارد، هیپرکلسمی اولین تظاهره. درمان: جراحی Anal Sacculectomy (برداشتن کیسه) + برداشتن غدد لنفاوی منطقه‌ای (مدیاستینال و ساب‌لومبار). در صورت متاستاز: شیمی‌درمانی (کاربوپلاتین، میتوکسانترون).
علائم بالینی
- Scooting (کشیدن نشیمنگاه روی زمین).
- لیسیدن مکرر ناحیه مقعد.
- بوی تند و زننده (ماهی گندیده).
- تورم، قرمزی و درد در یک یا دو طرف مقعد (در ساعت ۴ و ۸).
- ترشح چرک و خون از سوراخ کنار مقعد (آبسه پاره شده).
- زورپیچ و درد موقع دفع (Tenesmus).
- PU/PD و بی حالی (در آدنوکارسینوم با هیپرکلسمی).
چه زمانی فوراً به دامپزشک مراجعه کنیم؟
- آبسه پاره شده با ترشح چرک و خون.
- توده سفت در ناحیه مقعد (احتمال تومور).
- علائم هیپرکلسمی: PU/PD، بی حالی، استفراغ.
- تب و بی حالی (عفونت سیستمیک).
مطالب مرتبط
سوالات متداول
❓ چرا سگ من مدام نشیمنگاهش رو روی زمین میکشه (Scooting)؟
Scooting یا کشیدن نشیمنگاه روی زمین، شایع ترین علامت بیماری های کیسه مقعدی است. علل: ۱) ایمپکشن یا انسداد کیسه های مقعدی (شایع ترین). ۲) کیسه مقعدی یا عفونت. ۳) آبسه کیسه مقعدی. ۴) انگل های روده ای (کرم نواری — قطعات کرم دور مقعد میچسبن و خارش ایجاد میکنن). ۵) آلرژی و درماتیت پری آنال. ۶) تومورهای کیسه مقعدی. دامپزشک با معاینه رکتال (انگشت از مقعد) میتونه کیسه ها رو لمس کنه، تخلیه کنه، و تشخیص بده.
❓ کیسه مقعدی سگ رو چطور در خونه تخلیه کنم؟
تخلیه دستی کیسه مقعدی بهتره توسط دامپزشک یا groomer آموزش دیده انجام بشه. روش: انگشت اشاره (با دستکش و ژل لوبریکانت) وارد مقعد بشه، کیسه در ساعت ۴ یا ۸ بین انگشت شست (خارج) و اشاره (داخل) لمس بشه و با فشار ملایم از پایین به بالا، ترشحات تخلیه بشه. ترشحات بدبو رو با دستمال بگیرین و دور بندازین. نکات: اگه کیسه ها دردناک، متورم، یا ترشحات چرکی-خونی دارن، تخلیه نکنین (آبسه ممکنه پاره بشه). در سگ های مستعد، هر ۴-۸ هفته تخلیه پیشگیرانه انجام بشه. افزایش فیبر غذایی (پسیلیوم، کدو حلوایی) به تخلیه طبیعی کمک میکنه.
❓ آدنوکارسینوم کیسه مقعدی (Anal Sac Adenocarcinoma) چیه و چرا خطرناکه؟
آدنوکارسینوم کیسه مقعدی یه تومور بدخیم در سگ های مسن (۱۰-۱۲ سال)، خصوصا کوکر اسپانیل و ژرمن شپرد است. این تومور PTHrP (پروتئین شبه هورمون پاراتیروئید) ترشح میکنه که باعث <a href='/disease/hypercalcemia-dog-cat/'>هیپرکلسمی بدخیمی</a> میشه — یعنی کلسیم خون بشدت بالا میره و باعث نارسایی کلیه، آریتمی قلبی، و مرگ میشه. در ۲۵-۵۰ درصد موارد، اولین تظاهر علائم هیپرکلسمی (تشنگی و ادرار زیاد، بی حالی) است، نه توده مقعدی! هر سگ مسن با هیپرکلسمی، حتما باید معاینه رکتال بشه. درمان: جراحی Anal Sacculectomy + شیمی درمانی. پیش آگهی با جراحی کامل و عدم متاستاز، متوسط (میانگین بقا ۱۲-۱۸ ماه).
❓ آبسه کیسه مقعدی چطور درمان میشه؟
آبسه کیسه مقعدی وقتی اتفاق میفته که کیسه مقعدی عفونی، پاره بشه و از طریق پوست کنار مقعد به بیرون تخلیه بشه. یه سوراخ قرمز، متورم و دردناک با ترشح چرک و خون ایجاد میشه. درمان: ۱) کمپرس گرم (۳-۴ بار در روز). ۲) آنتی بیوتیک سیستمیک (کلیندامایسین ۵-۱۰ mg/kg هر ۱۲ ساعت یا آموکسی سیلین-کلاوولانات). ۳) مسکن (ملوکسیکام یا گاباپنتین). ۴) شستشوی مجرا با سالین. بعد از فروکش عفونت (۲-۴ هفته)، اگه آبسه عودکننده باشه، جراحی Anal Sacculectomy (برداشتن کیسه) انجام میشه. تخلیه دستی در فاز حاد ممنوع و بشدت دردناکه.
❓ آیا گربه ها هم بیماری کیسه مقعدی میگیرن؟
بله، ولی بیماری های کیسه مقعدی در گربه ها بسیار نادرتر از سگ هاست. گربه ها ممکنه دچار ایمپکشن یا کیسه مقعدی بشن، ولی آبسه و تومورهای کیسه مقعدی در گربه ها بسیار نادر هستن. شایع ترین تظاهر در گربه: ایمپکشن مزمن که با لیسیدن مکرر و Scooting تظاهر میکنه. درمان مثل سگ هاست: تخلیه دستی + افزایش فیبر غذایی. آدنوکارسینوم کیسه مقعدی در گربه ها گزارش نشده.
🐾 نیاز به مشاوره دامپزشکی داری؟
همین حالا مشاوره بگیر