گاستریت و زخم معده در سگ و گربه | علل، تشخیص و درمان دارویی
سگ ۷ ساله‌تون که بخاطر آرتروز مفصل ران، داروی ضدالتهاب (NSAID) می‌خوره، این چند روزه بی‌اشتها شده، استفراغ میکنه — گاهی با رگه‌های خون تازه یا قهوه‌ای مثل تفاله قهوه — و مدفوعش سیاه و قیری (ملنا) شده. یا گربه ۱۲ ساله‌تون که نارسایی مزمن کلیه داره، همین علائم رو نشون میده. اینا علائم کلاسیک گاستریت (التهاب معده) و اولسر معده (زخم معده) هستن — شرایطی که در اون سد محافظتی مخاط معده (موکوس، بیکربنات، پروستاگلاندین‌ها) شکسته میشه و اسید معده به دیواره معده حمله میکنه. شایع‌ترین مقصرها: داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی (NSAIDها مثل ملوکسیکام، کارپروفن، ایبوپروفن)، کورتیکواستروئیدها (پردنیزولون، دگزامتازون)، و استرس ناشی از بیماری‌های سیستمیک (نارسایی کلیه، نارسایی کبد، تشنج، شوک). اولسر معده درمان‌نشده میتونه به پرفوراسیون (سوراخ شدن معده) و پریتونیت کشنده منجر بشه. بیاین این بیماری رو عمیق بررسی کنیم.
پاتوفیزیولوژی: عدم تعادل بین عوامل مهاجم و محافظ
سد محافظتی مخاط معده
مخاط معده بطور طبیعی توسط یه سد چندلایه محافظت میشه: لایه موکوس و بیکربنات (pH خنثی روی سلول‌ها)، اتصالات محکم بین سلول‌های اپیتلیال، جریان خون مخاطی (Mucosal Blood Flow) که مواد مغذی و بیکربنات میاره و اسید رو می‌شوره، پروستاگلاندین‌ها (PGE2 و PGI2) که تمام اجزای سد رو تقویت می‌کنن. عوامل مهاجم: اسید کلریدریک (HCl)، پپسین، اسیدهای صفراوی (ریفلاکس از duodenum)، و داروها.
چطور NSAIDها زخم معده ایجاد می‌کنن؟
NSAIDها (ملوکسیکام، کارپروفن، ایبوپروفن، ناپروکسن، دیکلوفناک) آنزیم سیکلواکسیژناز (COX) رو مهار می‌کنن. COX-1 بطور دایم در مخاط معده فعاله و پروستاگلاندین‌های محافظتی (PGE2) تولید میکنه. NSAIDهای غیرانتخابی (ایبوپروفن، ناپروکسن، آسپرین) COX-1 معده رو هم مهار می‌کنن ← پروستاگلاندین‌های محافظ قطع میشه ← سد مخاطی فرو می‌ریزه ← اسید به دیواره معده حمله میکنه ← اولسر. NSAIDهای انتخابی COX-2 (ملوکسیکام، فیروکوکسیب) برای معده ایمن‌تر هستن، ولی در دوز بالا یا مصرف همزمان با کورتون، بازم خطر اولسر دارن. ایبوپروفن و ناپروکسن انسانی برای سگ و گربه سمی و کشنده هستن.
علل گاستریت و اولسر معده
- داروها: NSAIDها (شایع‌ترین)، کورتیکواستروئیدها (بخصوص همراه با NSAID — ترکیب مرگبار!)، داکسی‌سایکلین (ازوفاژیت و اولسر مری در گربه).
- بیماری‌های سیستمیک: نارسایی کلیه (اورمی باعث گاستریت اورمیک)، نارسایی کبد (افزایش گاسترین)، بیماری آدیسون، پانکراتیت.
- تومورهای ترشح‌کننده گاسترین (Gastrinoma): سندرم Zollinger-Ellison. افزایش شدید اسید معده و اولسرهای مقاوم.
- بلع جسم خارجی و مواد سوزاننده.
- استرس شدید (اولسر Curling): شوک، سپسیس، گرمازدگی، ترومای نخاعی (IVDD).
- عفونت باکتریایی (Helicobacter): نقش هلیکوباکتر در گاستریت سگ و گربه بحث‌برانگیزه و به اندازه انسان (H. pylori) واضح نیست.
علائم بالینی
- بی‌اشتهایی و کاهش وزن.
- استفراغ: با یا بدون خون تازه (Hematemesis). خون هضم‌شده شبیه "تفاله قهوه" (Coffee Grounds).
- ملنا (Melena): مدفوع سیاه، قیری و بدبو (خون هضم‌شده از معده یا ابتدای روده).
- درد اپیگاستر (بالای شکم): سگ در حالت "نیایش" (Praying Position) می‌ایسته — آرنج روی زمین، کپل بالا.
- کم‌خونی: لثه‌های رنگ‌پریده (ناشی از خونریزی مزمن).
- پرفوراسیون: شکم حاد (Acute Abdomen) — شکم سفت و تخته‌ای، تب، شوک، و مرگ در صورت عدم جراحی فوری.
تشخیص
- گاستروسکوپی (Endoscopy): استاندارد طلایی. مشاهده مستقیم مخاط معده، زخم‌ها، و نمونه‌برداری (بیوپسی).
- سونوگرافی شکم: ضخیم‌شدگی دیواره معده، بررسی وجود جسم خارجی یا تومور.
- آزمایش خون: CBC (کم‌خونی)، BUN/Cr (نارسایی کلیه)، کورتیزول پایه (آدیسون).
درمان
- مهارکننده پمپ پروتون (PPI): امپرازول (۱-۲ mg/kg هر ۱۲ ساعت) یا پنتوپرازول (۱ mg/kg هر ۲۴ ساعت). این داروها پمپ H+/K+ ATPase رو مهار می‌کنن و اسید معده رو ۹۰-۹۵٪ کاهش می‌دن. استاندارد طلایی. نکته: امپرازول خوراکی در گربه‌ها جذب ضعیفی داره — پنتوپرازول یا امپرازول وریدی ترجیح داره.
- آنتاگونیست H2: فاموتیدین (۰.۵-۱ mg/kg هر ۱۲-۲۴ ساعت). ضعیف‌تر از PPI.
- سوکرالفات (Sucralfate): محافظ مخاط. در محیط اسیدی، یه ژل چسبناک تشکیل میده که روی زخم رو می‌پوشونه. باید با معده خالی (۱ ساعت قبل از غذا و سایر داروها) داده بشه.
- ضدتهوع: سرنیا (ماروپیتانت).
- درمان علت زمینه‌ای: قطع NSAID، درمان نارسایی کلیه، درمان آدیسون.
چه زمانی فوراً به دامپزشک مراجعه کنیم؟
- استفراغ خونی (Hematemesis) یا مدفوع سیاه قیری (Melena).
- درد شدید شکم، شکم سفت و تخته‌ای (پریتونیت).
- فروپاشی، لثه‌های سفید، شوک.
- بی‌حالی شدید و عدم پاسخ.
مطالب مرتبط
- علت استفراغ سگ | درمان فوری و زمان مراجعه به دامپزشک
- علت کم‌خونی و رنگ‌پریدگی لثه در سگ و گربه | درمان و زمان مراجعه به دامپزشک
- علت بیماری کلیوی در سگ و گربه | درمان و زمان مراجعه به دامپزشک
- پانکراتیت در سگ و گربه | علائم، تشخیص و درمان حمایتی
- علت مسمومیت در سگ و گربه | درمان فوری و زمان مراجعه به دامپزشک
سوالات متداول
❓ چطور بفهمم سگ یا گربه م زخم معده داره؟
علائم کلاسیک زخم معده: استفراغ (گاهی با خون تازه یا قهوه ای مثل تفاله قهوه)، مدفوع سیاه و قیری و بدبو (ملنا)، بی اشتهایی، کاهش وزن، درد بالای شکم (سگ در حالت نیایش می ایسته: آرنج روی زمین، کپل بالا)، و لثه های رنگ پریده (کم خونی ناشی از خونریزی مزمن). اگه حیوون سابقه مصرف NSAID (ملوکسیکام، کارپروفن) یا کورتون داره، یا بیماری زمینه ای مثل نارسایی کلیه داره، احتمال زخم معده بالاست. تشخیص قطعی با گاستروسکوپی (آندوسکوپی معده) انجام میشه.
❓ آیا ایبوپروفن یا ژلوفن انسانی رو میشه برای سگ استفاده کرد؟
هرگز! ایبوپروفن، ناپروکسن، دیکلوفناک، آسپرین و سایر NSAIDهای انسانی برای سگ و گربه <a href='/disease/masmoomiyt-sag/'>سمی و کشنده</a> هستن. حتی یه دوز میتونه باعث زخم معده شدید، استفراغ خونی، <a href='/disease/kidney-disease-dog-cat/'>نارسایی حاد کلیه</a> و مرگ بشه. فقط از NSAIDهای مخصوص دامپزشکی (ملوکسیکام، کارپروفن، فیروکوکسیب) با تجویز و دوز دقیق دامپزشک استفاده کنین. نکته: NSAID و کورتون (پردنیزولون) رو هرگز همزمان ندین — ترکیبشون ریسک اولسر معده رو ۱۰-۱۵ برابر میکنه.
❓ امپرازول (Omeprazole) چطور به زخم معده کمک میکنه و چطور باید مصرف بشه؟
امپرازول یه مهارکننده پمپ پروتون (PPI) است که پمپ H/K ATPase در سلول های جداری معده رو بطور برگشت ناپذیر مهار میکنه و ترشح اسید معده رو ۹۰-۹۵ درصد کاهش میده. با کاهش اسید، pH معده بالا میره و زخم فرصت ترمیم پیدا میکنه. دوز: ۱-۲ mg/kg هر ۱۲ ساعت برای سگ. بهترین زمان مصرف: صبح ناشتا (۳۰-۶۰ دقیقه قبل از غذا). نکته مهم در گربه ها: امپرازول خوراکی در گربه جذب ضعیف و غیرقابل پیش بینی داره — پنتوپرازول وریدی یا فاموتیدین خوراکی جایگزین بهتری هستن. دوره درمان زخم معده حداقل ۲-۴ هفته است.
❓ سوکرالفات (Sucralfate) چیه و چطور کار میکنه؟
سوکرالفات یه محافظ مخاط (Cytoprotective Agent) است، نه ضداسید. در محیط اسیدی معده (pH زیر ۳-۴)، سوکرالفات به یه ژل چسبناک و پلی مریزه تبدیل میشه که بصورت انتخابی به بستر زخم (پروتئین های با بار مثبت در بافت نکروتیک) میچسبه و یه لایه محافظ فیزیکی روی زخم تشکیل میده. این لایه تا ۶ ساعت روی زخم میمونه و از حمله اسید، پپسین و صفرا جلوگیری میکنه. همچنین سوکرالفات تولید پروستاگلاندین های محافظتی و فاکتور رشد اپیدرمال (EGF) رو تحریک میکنه. نکته مهم: سوکرالفات باید با معده خالی (۱ ساعت قبل از غذا و ۲ ساعت بعد از غذا) و با فاصله از سایر داروها (حداقل ۱-۲ ساعت) داده بشه، چون مثل چسب همه چیز رو جذب میکنه و جذب داروهای دیگه رو مختل میکنه.
❓ ملنا (مدفوع سیاه) یعنی چی و چرا خطرناکه؟
ملنا (Melena) مدفوع سیاه، قیری، چسبناک و بدبو است که در اثر خونریزی از معده یا ابتدای روده باریک (duodenum) ایجاد میشه. خون در معده توسط اسید و آنزیم ها هضم میشه و هموگلوبین به هماتین (رنگدانه سیاه) تبدیل میشه — به همین دلیل مدفوع سیاه میشه. ملنا همیشه یه علامت جدی و نیازمند بررسی فوری (آندوسکوپی) است. علل شایع: زخم معده (NSAID، کورتون)، تومورهای خونریزی دهنده معده، بلع خون (مثلا بعد از جراحی بینی یا دهان). ملنا رو نباید با مدفوع تیره ناشی از مکمل آهن یا ذغال فعال اشتباه گرفت. خونریزی شدید میتونه منجر به <a href='/disease/anemia-pale-gums-dog-cat/'>کم خونی حاد</a> و شوک بشه.
🐾 نیاز به مشاوره دامپزشکی داری؟
همین حالا مشاوره بگیر